اسرار نهفته در روزه در کلام بزرگان دین و شاعران ادب فارسی
نماز، روزه و ساير احكام الهي داراي اسراري است كه انسان ميتواند از آن آگاه شود. راز اصلي عبادتها اين است كه روح انسان به كمك آن از تيرگي گناهان و رذايل اخلاقي پيراسته و به زيور فضايل و مكارم اخلاقي آراسته گردد. هچ دشمني بدتر از دشمن دروني و نفس امّاره نيست. بنابراين، تمام عبادتها براي آن است كه انسان از راههاي مختلف از غرور و خودخواهي رهايي يافته و بر نفس امّاره پيروز شود. حكمت و راز عبادات، كسب طهارت روح و پاكي روان است و اينكه انسان وجود خود را از هرچه غير خداست، پاك كند. حضرت علي«ع» در مورد حكمت بعضي از عبادتها ميفرمايند:
|
نماز، روزه و ساير احكام الهي داراي اسراري است كه انسان ميتواند از آن آگاه شود. راز اصلي عبادتها اين است كه روح انسان به كمك آن از تيرگي گناهان و رذايل اخلاقي پيراسته و به زيور فضايل و مكارم اخلاقي آراسته گردد. هچ دشمني بدتر از دشمن دروني و نفس امّاره نيست. بنابراين، تمام عبادتها براي آن است كه انسان از راههاي مختلف از غرور و خودخواهي رهايي يافته و بر نفس امّاره پيروز شود. حكمت و راز عبادات، كسب طهارت روح و پاكي روان است و اينكه انسان وجود خود را از هرچه غير خداست، پاك كند. حضرت علي«ع» در مورد حكمت بعضي از عبادتها ميفرمايند: فَرَضَ اللهُ الإِيمَانَ تَطهِيرًا مِنَ الشِّركِ وَ الصَّلَوةَ تَنزِيهًا عَنِ الكِبرِ وَ الزَّكَوةَ تَسبِيباً لِلرِّزقِ وَ الصِّيامَ إبتِلاَءً لِإخلاصِ الخَلقِ خداوند ايمان را بر مردمان واجب كرد تا از آلودگي شرك پاك شوند، نماز را واجب گردانيد تا از كبر و خودپسندي پاك شوند، زكات را فريضه ساخت تا عاملي براي جلب روزي باشد و روزه را قرار داد تا وسيلهاي براي آزمون اخلاص مردمان باشد. يكي ديگر از اسرار روزه كه در روايات به آن اشاره شده است، تحمل گرسنگي و تشنگي و دوري از شهوات و تمايلات نفساني است. روزهدار با گرفتن روزه، رابطۀ خود را با خداوند متعال محكم و استوار ميكند و تحمّل سختيها در راه رسيدن به محبوب و كسب رضاي او برايش آسان ميشود. امام صادق«ع» در مورد يكي از اسرار روزه فرمودند: خداوند روزه را واجب كرد تا فقير و غني با يكديگر برابر شوند و سرّ آن، اين است كه ثروتمندان به رنج و گرسنگي مبتلا نشدهاند تا به افراد فقير مهربان باشند؛ زيرا ثروتمند هرگاه چيزي بخواهد، قادر است آن را تأمين كند. پس خداوند عزّوجل خواست تا ميان آفريدگانش برابري ايجاد كند و ثروتمندان طعم گرسنگي و رنج را بچشند تا بر ضعيف رقّت ورزند و به گرسنگان مهرباني كنند. امام باقر«ع» يكي ديگر از اسرار روزه را آرامش قلوب بندگان ميدانند و ميفرمايند: الصِّيَام وَ الحَجّ تَسكِينُ القُلوب . روزه و حج مايۀ آرامش دلهاست |
رسول خدا (ص)فرمود :روزه سپر آتش است و نیز فرمودند :
روزه دار تا آن زمان که غیبت مسلمانی را نمی کند در حال عبادت
است ، هر چند که در بسترش خوابیده باشد.
و در حدیث قدسی آمده
:
روزه برای من است و من
به آن جزا میدهم و برای روزه دار دو شادی است ، هنگامی که افطار می کند ، و هنگامی
که پروردگار عزوجل خویش را ملاقات می کند. قسم به کسی که نفس محمد (ص) در دست اوست
دهان بدبوی روزه دار در نزد خداوند معطر تر از عطر مشک است.
امام موسی کاظم (ع)
فرمود :اگر روزه
دارید قبل از ظهر بخوابید زیرا که خدای تبارک و تعالی ،روزه دار را به هنگام خواب
اطعام می کند و می نوشاند.
برخی
از بزرگان گفته اند :
اگر روزه
هدفی جز ارتقاء از پستی های نفس حیوانی به اوج روحانیت ملکوتی نداشت انسان را از
این فضل و بزرگی کفایت می کرد. در حالی که روزه سپری از آتش جهنم است. زیرا که
روزه ، آتش
شهوت و غضب را که آتش درون انسان در دنیا بوده و منشاء آتش اخروی می باشد را خاموش
می کند. و به همین جهت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیث فوق فرمودند : تا
زمانی که غیبت مسلمان را نکند، در عبادت است. به خاطر این که غیبت خوردن گوشت مرده
است. پس نوعی خوردن و اکل می باشد که به واسطه آن بدن قوی می گردد.
و با وجود اینکه همه عبادات از آن خداست ، خداوند فرموده که : روزه از برای من است. به همانگونه که زمین از آن خداست ،ولی خداوند ،کعبه را نیز اختصاصا برای خود می داند. سر این مطلب دو نکته است:
نکته اول : همه عبادات ،در نظر گاه مردم است ولی روزه از آنجا که فقط ترک کردن و خود نگهداری است و در آن عمل نیست که به مشاهده دیگری در آید و نیتی درونی می باشد بدین جهت جز خداوند بر آن آگاه نیست.
نکته دوم : شهوات که ابزار شیطانند ، با خوردن و آشامیدن قوت می یابند و چون روزه ،خودداری از خوردن و آشامیدن است، پس در حقیقت روزه قهر دشمنی با دشمن، شیطان و شهوات می باشد. به همین منظور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:
شیطان در رگهای فرزندان آدم به مانند خون جریان می یابد . پس مجاری آن را به وسیله گرسنگی سد کنید.
فضیلت روزه داری
بدان که مصطفی صلی الله علیه و آله وسلم از حق تعالی روایت می کند که: «کُلُّ حَسَنةٍ بِعَشْرِ أَمْثالِها إِلاَّ الصِّیامَ فِاِنَّهُ لِی وَ أَنَا أُجْزی بِهِ». و هم چنین می فرماید: «بدان خدای که جان من در قبضه قدرت اوست که بوی دهن روزه دار به نزدیک حق تعالی خوش تر است از بوی مشک پیش شما».
و روزه دار را به لقای حق جلَّ جلاله که اعظم سعادات است وعده داده اند. چنان که از جناب رسالت مشهور است که: للصَّائم فَرْحَتانِ فَرْحَةٌ عَنْدَ اِفْطارِه وَ فَرْحَة عَنْدَ لِقاءِ رَبِّه»
و هم چنین در خبر است که: چون رمضان درآید درهای بهشت بگشایند و درهای دوزخ ببندند و شیاطین را در بند کنند، و ندا کننده ای آواز دهد که: ای طالب خیر! بشتاب که وقت توست، و ای جوینده شرّ! باز ایست که نه جای تو است.
مقصود از روزه
بدان که مقصود از روزه آن است که حجاب شهوت و غضب از پیش دیده دل برخیزد تا به سرّ ملکوت آسمان و زمین بینا شود؛ چه روح آدمی از عالم ملکوت است و او را از اتصال به ارواح
مَلَأِ اعلی و مکالمه ساکنان سُرادقات قدس و مناجات حضرت صمدیّت، شیاطین باز می دارند.
آلت شیاطین در اغوا و اضلال آدمیان، «غضب» و «شهوت» است.
|
کی توانستی برون آوردن آدم را ز خُلد |
گر نبودی راهبر ابلیس را طاووس و مار |
|
خشم و شهوت، مار و طاووس اندر در ترکیب تو |
دیو را آن پایمرد و نفس را این دستیار |
دیگر به گرسنگی ماده غضب و شهوت ضعیف می شود و از آن شیطان نزار می گردد و آلت و سلاحش نمی ماند. او نیز وسوسه نمی تواند کرد. و برای آن عیسی علیه السلام حواریان را وصیت کرده است که: «جّوعوا بطونکم... لعلّ قلوبکم تری اللّه ».
|
سبب خشم و شهوت از لقمه است |
آفت ذهن و فطنت از لقمه است |
در زبان و ادبيات فارسي همواره ماه رمضان مورد
توجه سخنوران چيرهدست، قرار داشته است. از آنجا كه در گستره ادب پارسي از ماه مبارك رمضان سخن بسيار
گفته شده است. پس به اجمال از هر شاعري به بيتي در اين مضمون اكتفا خواهيم كرد و
در نخستين گام به استقبال"رمضان"خواهيم شتافت و اينكه اين ماه در ذهن
شاعران خيالپرداز و مومن چگونه نقش بسته است.
شاه نعمت الله ولي:
رمضان آمد و روان بگذشت
بود ماهي به يك زمان بگذشت
شب قدري به عارفان بنمود
اين معاني از آن بيان
بگذشت....
حكيم خاقاني شرواني:
جاهش زدهر چون مه عيد از صف
بخوم
ذاتش زخلق چون شب قدر از مه
صيام
سوزني سمرقندي:
گر در صيام شود خوانده اين
مديح
بر تو بخير باد مديح و مه صيام
نزاري قهستاني:
خجسته باد و مبارك قدوم ماه
صيام
بر اوليا و احباي شهريار انام
شيخ اجل سعدي شيرازي:
كسان كه در رمضان چنگ ميشكستندي
نسيم گل بشنيدند و توبه
بشكستند
شاطرعباس صبوحي:
روزه دارم من و افطارم از آن
لعل لب است
آري افطار رطب در رمضان مستحب
است
روزه در قرآن كريم"صوم" ناميده ميشود.
اين لغت در معني به مفهوم امساك و خودداري از هر فعلي است و در اصطلاح فقهي به
مجموع امساكهاي خاصي اطلاق ميگردد كه در زمان معيني واقع شود.
روزه ماه مبارك رمضان بر هر مرد و زن مسلمان
واجب است. در خصوص مزاياي روزه از لحاظ پزشكي، روانپزشكي و... سخن بسيار گفته شده
است و فوايد بيشماري در اين مورد ذكر نمودهاند، ليك اين مفهوم در ادب پارسي
مضامين بسيار نغز و دلنشيني را آفريده است كه به گلچيني از اين گلستان بسنده ميكنيم:
حكيم ابوالقاسم فردوسي طوسي:
همان بر دل هر كسي بوده دوست
نماز شب و روزه آيين اوست
حكيم ناصر خسرو و قبادياني:
چون روزه نداني كه چه چيز است چه سود است
بيهوده همه روز تو را بودن ناهار
خاقاني شرواني:
چه بود آن نفخ روح و غسل و
روزه كه مريم عور بود و روح تنها
سعدي شيرازي:
كه سلطان از اين روزه آيا چه
خواست
كه افطار او عيد طفلان ماست!
خواجه حافظ شيرازي:
ثواب روزه و حج قبول آن كس برد
كه خاك ميكده عشق را زيارت كرد
فرخي سيستاني:
به فال نيك تو راه ماه روزه
روي نمود
تو دور باش و چنين روزه صد
هزار گذار
مسعود سعد سلمان:
نزد خداوند عرش بادا مقبول
طاعت خير تو و صيام و قيامت
مولانا جلالالدين محمد مولوي:
ني تو را هر شب مناجات و قيام
ني تو را در روزه پرهيز و صيام
حكيم اوحدي مراغهاي:
روزهدار و به ديگران بخوران
نه مخور روز و شب شكم بدران
امير خسرو دهلوي:
ني كار مرد روزهي همت شكستن
است
گر خضر آبش آرد عيش جوان كشد
ليله` القدر (شب قدر)
شب قدر، شب اندازه كردن كارها
ذكر شده است. صاحب "كشاف اصطلاحات الفنون" گويد: شب قدر، شبي است با عزت
و شرف كه هر كه در آن طاعت كند عزيز و مشرف گردد. در "التفهيم بيروني"
آمده است: واندر ماه رمضانليله` القدر است، آنك جلالت او راه به دهه پسين جويند و
نيز گفتند به طاقهاي اين دهه.
ليله` القدر شبي مهم و سرنوشت
ساز است. شب نزول و رحمت و بركات الهي و تعيين سرنوش ابدي انسانهاست و درخصوص
اهميت اين شب گفتني است كه از صدر اسلام و از عهد رسول اكرم حضرت محمد مصطفي(ص)
رسم بر آن بوده است كه شبهاي قدر را "احيا" بگيرند و تا سپيده دم به
آداب مخصوص آن منجمله دعا و نماز و استغفار بپردازند.
در فضيلت شب قدر آمده است شبي
بهتر از هزار ماه "ليله` القدر خير من الف شهر" و به احتمال قوي اين شب
ارجمند يكي از شبهاي نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم ماه مبارك رمضان است.
سخن دربابليله` القدر (شب
قدر) بسيار است و دركتب تفاسير درباره كيفيت و نزول رحمت و بركت در اين شب
استثنايي احاديث و روايات بسيار قابل تاملي ذكر شده است و اما در نگاه شاعران سخن
سنج مسلمان كه ميراثداران و پاسداران حريم فرهنگ و معارف عاليه اسلامي هستند،
حكايت شب قدر حكايتي بس شگفت و تفكربرانگيزي است. حكايتي كه با زبان عرفان و
تعابير رمزگونه، مخاطب را به اين شب بزرگ و اسرارآميز رهنمون ميكند. اين اشعار كه
براساس آيات، احاديث و روايات سروده شده است همچون بارقههاي آسماني بر دل و چان
شيفتگان ميتابد و ظلمت درون را به انوار الهي روشن ميسازد:
حكيم رودكي سمرقندي:
شب عاشقت ليله`القدر است
چون تو بيرون كني رخ از جلبيب
منوچهري دامغاني:
با رنگ و نگار جنت العدني
با نور و ضياء ليله`القدري
سعدي شيرازي:
تو را قدر اگركس نداند چه غم
شب قدر را ميندانند هم
خواجه حافظ شيرازي:
شب قدر است و طي شد نامه هجر
سلام فيه حتي مطلع الفجر
عارفان درباره شب قدر گفتهاند
كه اين شب، شبي است كه سالكان را به تجلي خاص مشرف گرداند تا بدان تجلي قدر و
مرتبه خود را به نسبت با محبوب بشناسند و آن وقت ابتداي وصول سالك باشد يعني جمع و
مقام اهل كمال در معرفت:
در شب قدر قدر خود را دان
روز در معرفت سخن ميران
عيد رمضان
در معني "فطر" آمده
است كه عيد روزه گشادن، جشني كه مسلمانان پس از روزه ماه مبارك رمضان در روز اول
شوال گيرند.
عيد فطر نيز داراي آداب و
مراسم ويژهاي است. در اين روز مسلمانان با ظاهري آراسته و پاك در نماز عيد فطر
شركت ميجويند و خداوند را به خاطر نعمات اين ماه مبارك، سپاس ميگويند. بازديد از
اقوام و آشنايان و تبريك عيد و پرداخت "فطريه" به مستحقان از ديگر نكات
قابل ذكر در خصوص اين رويداد عظيم اسلامي است كه داراي ابعاد فردي و اجتماعي
فراوان است. با اين تعاريف غيرممكن خواهد بود كه اين عيد فرخنده و اين روز خجسته
از نگاه شاعران نكتهياب مسلمان دور مانده باشد. در گنجينه ادب پارسي درباره اين
واقعه اشعار بسيار دلانگيزي سروده شده است كه حكايت از منزلت اين عيد سعيد دارد،
عيدي كه جشن پيروزي بر نفس سركش است. از آنجا كه "فطر" پايان "صوم"
است به عيدفطر عيد صيام نيز گفته شده است و تبريك و تهنيت اين روز همچون ديگر
اعياد اسلامي مورد توجه قرار گرفته شده است:
فرخي سيستاني:
عيد قربان بر او مبارك باد
هم بر آن سان كه بود عيد صيام
خاقاني شرواني:
گفتم كدام عيد نه اضحي بود نه
فطر
بيرون از اين دو عيد چه عيدست
ديگرش
رودكي سمرقندي:
روزه به پايان رسيد و آمد نو
عيد
هر روز بر آسمانت باد امروا
منوچهري دامغاني:
برآمدن عيد و برون رفتن روزه
ساقي بدهم باده بر باغ و به
سبزه
لاادري:
عيد رمضان آمد و ماه رمضان رفت
صد شكر كه اين آمد و صد حيف كه
آن رفت
خواجه شمسالدين محمد حافظ:
حافظ منشين بي مي و معشوق
زماني
كايام گل و ياسمن و عيد صيام
است
مسعود سعد سلمان:
اي خداوند عيد روزه گشاي
بر تو فرخنده شد چو فر هماي
تاثير رمضان در تحول روحي شاعران
نكته
بسيار مهم در خصوص ماه مبارك رمضان تاثير غير قابل انكار اين ماه بر شاعران است.
چه بسيار اشعاري كه در اين ايام سروده شده، اما هيچ اشاره مستقيمي به رمضان، روزه،
افطار و... نشد، است اما به بركت روحانيت اين ماه از حال و هوايي ملكوتي بهرهمند
است. شايد اگر تاريخ سرودن هر شعري در پاي آن ثبت شده بود به سادگي تاثير شگفتانگيز
اين ماه را ميتوانستيم به تحقيق دريابيم.
مبارک باد آمد ماه روزه
رهتخوش باد، ای همراه روزه
شدم بر بام تا مه را ببینم
که بودم من به جان دلخواه روزه
نظر کردم کلاه از سر بیفتاد
سرم را مست کرد آن شاه روزه
مسلمانان، سرم مست است از آن روز
زهی اقبال و بخت و جاه روزه
بجز این ماه، ماهی هست پنهان
نهان چون ترک در خرگاه روزه
بدان مه ره برد آن کس که آید
درین مه خوش به خرمنگان روزه
رخ چون اطلسش گر زرد گردد
بپوشد خلعت از دیباه روزه
دعاها اندرین مه مستجاب است
فلکها را بدرد آه روزه
چو یوسف ملک مصر عشق گیرد
کسی کو صبر کرد در چاه روزه
سحوری کم زن ای نطق و خمش آن
ز روزه خود شوند آگاه روزه (کلیات شمس، جزء و پنجم، ص 137 )
رودکی
همان بر دل هر کسی بوده دوست نماز شب و روزه آیین اوست
فردوسی
بر آمدن عید و برون رفتن روزه ساقی بدهم باده بر باغ و به سبزه
منوچهری به نقل از دهخدا
عید قربان بر او مبارک باد هم بر آنسان که بود عید صیام
فرخی به نقل از دهخدا
جاهش زد هر چون مه عید از صف نجوم ذاتش زخلقت چون شب قدر از مه صیام گر در مه صیام شود خوانده این مدیح بر تو به خیر باد مدیح و مه صیام
به نقل از دهخدا
خجسته باد و مبارک قدوم ماه صیام بر اولیاء و احبای شهریار نام
نزاری به نقل از دهخدا
نزد خداوند عرش بادا مقبول طاعتخیر تو و صیام و قیامت
مسعود سعد به نقل از دهخدا
روزه دار و به دیگران بخوران نه مخور روز و شب شکم بدران (ناصر خسرو ص 512 )
اما مخاطب خود را به تامل درباره این حکم عبادی فرا خوانده میگوید:
چون روزه ندانی که چه چیزی است چه سود است بیهوده همه روز تو را بودن ناهار (ناصر خسرو ص 165 )
همه پارسایی نه روزه است و زهد نه اندر فزونی نماز و دعاست
ناصر خسرو به نقل از دهخدا
از نماز و روزه تو هیچ نگشاید تو را خواه کن خواهی مکن، من با تو گفتم راستی (ناصر خسرو به نقل از دهخدا)
تا نپذیرد ز توی زی خدای نیست پذیرفته صلاة و صیام (ناصر خسرو به نقل از دهخدا )
سوی بهشت عدن یکی نردبان کنم یک پایه از صلات و دگر پایه از صیام (ناصر خسرو ص 58 )
خاقانی شاعر تعلیمی علاوه بر آن که در شعر خود از مفردات صوم و صیام سود جسته است و صیام را از بهترین سکنات نفس دانسته است:
از جسم بهترین حرکاتی صلاة دان وز نفس بهترین سکناتی صیام دان
حکیم ابولقاسم فردوسی طوسی :
همان بر دل هر کسی بوده دوست
نماز شب و روزه آیین اوست
حکیم ناصر خسرو قبادیانی :
چون روزه ندانی که چه چیز است چه سود است
بیهوده همه روز تو را بودن ناهار
شب قدر
در " ترجمان القرآن جرجانی " شب قدر ، شب اندازه کردن کارها ذکر شده است . صاحب " کشاف اصطلاحات الفنون " گوید : شب قدر ، شبی است با عزت و شرف که هر که در آن طاعت کند عزیز و مشرف گردد .
در " التفهیم بیرونی " آمده است : " واندر ماه رمضان لیله القدر است ، آنک جلالت او راه به دهه پسین جویند و نیز گفتند به طاقهای این دهه ." لیله القدر شبی مهم و سرنوشت ساز است .شب نزول رحمت و برکات الهی و تعیین سرنوشت ابدی انسانهاست و درخصوص اهمیت این شب گفتنی است که از صدر اسلام واز عهد رسول اکرم حضرت محمد مصطفی (ص) رسم بر آن بوده است که شبهای قدر را " احیا " بگیرند و تا سپیده دم به آداب مخصوص آن منجمله دعا و نماز و استغفار بپردازند .
در فضیلت شب قدر آمده است شبی بهتر زا هزار ماه " لیله القدر خیر من الف شهر "و به احتمال قوی این شب ارجمند یکی از شبهای نوزدهم ، بیست ویکم و بیست و سوم ماه مبارک رمضان است.
در آیه نخست سوره مبارکه " قدر " نیز تصریح شده است به آن که قرآن کریم در شب قدر نازل شده است : " انا انزلنا فی لیله القدر " در " تفسیر ابولفتح رازی " پیرامون شب قدر آمده است : شب تقدیر است و فصل احکام و تقدیر قضایا آنچه خواهد بودن در سال از اجال و ارزاق واقسام همه در این شب کنند و گفتند قوله " فی لیله مبارکه " هم این شب است و ...
سخن در باب لیله القدر ( شب قدر ) بسیار است و در کتب تفاسیر درباره کیفیت و نزول رحمت و برکت در این شب استثنایی احادیث و روایات بسیار قابل تاملی ذکر شده است واما در نگاه شاعران سخن سنج مسلمان که میراث داران و پاسداران حریم فرهنگ و معارف عالیه اسلامی هستند ، حکایت شب قدر حکایتی بس شگفت و تفکر برانگیزی است .
حکایتی که با زبان عرفان و تعابیر رمزگونه ، مخاطب را به این شب بزرگ و اسرار آمیز رهنمون می کند .این اشعار که بر اساس آیات ، احادیث و روایات سروده شده است همچون بارقه های آسمانی بر دل و جان شیفتگان می تابد و ظلمت درون را به انوار الهی روشن می سازد .
حکیم رودکی سمرقندی :
شب عاشقت لیله القدر است
چون تو بیرون کنی رخ از جلبیت
منوچهری دامغانی :
با رنگ و نگار جنت العدنی
با نور و ضیاء لیله القدری
کلیم کاشانی :
خمار باده در چشمم سیه کرده عالم را
بیا ساقی که وقت شام باید روزه واکردن
خاقانی شروانی :
اشک چشمم در دهان افتد گه افطار از آنک
جزکه آب گرم پستی نگذرد از نای من
نهایتا اینکه همه این احادیث و اشعار از عظمت و ارزش والای این ماه پر برکت حکایت دارد، لذا هر انسانی باید در این ماه شعله های نفس سرکش خود را فروکش نموده و در مقابل پروردگار خویش سر به خاک گذارده و همراه با پشیمانی از اعمال گذشته و اشک ریزان، صدای «العفو» خود را به گوش آسمانیان و افلاکیان برساند و دل شیطان را با این حرکت خود به درد آورد تا انشا ا... در این ماه به سعادت و رستگاری دست یابد.
برچسب ها :